ସ୍ବପ୍ନ-ଭଙ୍ଗ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସବୁ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖେଇ ସ୍ଵାଧୀନତା ମିଳିଲା, ତାହା ବାସ୍ତବରେ ସତ ହେଲାନାହିଁ। ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅଧିକ ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ। ଶୋଷିତ ମାନେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଶୋଷଣ କଲେ। ଉଚ୍ଚ ନୀଚ, ଧନୀ ଗରିବ ଭେଦଭାବ ରହିଲା। ଦେଶ ସ୍ବାଧୀନ ହେଲା ସିନା ଲୋକେ ସ୍ଵାଧୀନ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ଲେଖାରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଏମରର୍ଜେନ୍ସି କଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେଇ ସମୟର କଳା କଥା ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସାହିତ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
